نقد و بررسی فیلم مسافران (Passengers 2016)؛ عاشقانه ای در اعماق فضا

مقدمه ای بر فیلم مسافران

سینمای علمی تخیلی همواره بستری مناسب برای کاوش در عمیق ترین پرسش های وجودی انسان بوده است. فیلم Passengers 2016 نیز در همین راستا، ترکیبی جسورانه از ژانر عاشقانه و علمی تخیلی را ارائه می دهد. این اثر که با عنوان فارسی مسافران شناخته می شود، داستان سفری صد و بیست ساله به سیاره ای دوردست را روایت می کند که با یک اختلال فنی، به کابوسی از تنهایی و انتخاب های دشوار اخلاقی تبدیل می شود. در این نقد و بررسی جامع، به تحلیل لایه های مختلف این فیلم، از فیلمنامه و بازیگری تا جلوه های بصری و پیام های پنهان آن خواهیم پرداخت.

خلاصه داستان بدون لو رفتن پایان

داستان فیلم در آینده ای دور رخ می دهد. سفینه فضایی عظیم آوالون در حال حمل پنج هزار مسافر و اعضای خدمه در حالت خواب زمستانی به سیاره مسکونی جدیدی به نام هومستد دو است. این سفر صد و بیست سال طول می کشد. اما برخورد یک شهاب سنگ به سفینه باعث ایجاد نقص فنی می شود و جیم پرستون، یک مهندس مکانیک با بازی کریس پرت، نود سال زودتر از موعد مقرر از خواب بیدار می شود. او متوجه می شود که هیچ راهی برای بازگشت به خواب زمستانی یا تماس با زمین وجود ندارد. پس از یک سال تنهایی مطلق و تنها با همدمی یک ربات بارتندر به نام آرتور، جیم که با افکار خودکشی دست و پنجه نرم می کند، متوجه آئورا لین با بازی جنیفر لارنس می شود. او در یک تصمیم بحث برانگیز و از نظر اخلاقی پیچیده، آئورا را نیز بیدار می کند تا از تنهایی نجات یابد. این شروع ماجرای پیچیده ای است که رابطه آن ها را تحت الشعاع قرار می دهد و با بروز خطرات جدید برای سفینه، آن ها مجبور به همکاری برای بقا می شوند.

جیم در ابتدا فکر می کند این یک بیداری موقت است، اما به زودی با واقعیت وحشتناک روبرو می شود. سیستم های هوش مصنوعی سفینه قادر به درک یا حل این مشکل نیستند، زیرا چنین اتفاقی قبلا هرگز رخ نداده است. او تلاش می کند تا به زور وارد بخش ویژه خدمه شود، اما سیستم های امنیتی سنگین مانع او می شوند. جیم یک سال کامل را در تنهایی مطلق سپری می کند. او در این مدت تمام امکانات رفاهی لوکس سفینه از جمله استخر، زمین بازی و رستوران های مجلل را تجربه می کند، اما هیچ کدام نمی توانند خلأ عمیق انزوا را پر کنند. تنها همدم او در این مدت، آرتور با بازی مایکل شین، یک ربات بارتندر با شخصیت سازی دقیق است که اگرچه برنامه ریزی شده است تا شنونده خوبی باشد، اما فاقد درک واقعی از رنج انسانی است.

جیم که کم کم به مرز جنون و افکار خودکشی نزدیک می شود، به طور تصادفی متوجه کپسول خواب آئورا لین، یک روزنامه نگار و نویسنده جوان و جذاب با بازی جنیفر لارنس می شود. او مجذوب او می شود و ماه ها او را تماشا می کند و درباره زندگی رویایی او در سیاره مقصد تحقیق می کند. در یک لحظه ضعف و ناامیدی شدید، جیم تصمیم می گیرد کپسول آئورا را به صورت دستی باز کند. او می داند که این کار به معنای دزدیدن زندگی آینده آئورا و محکوم کردن او به مرگ در همان سفینه است، اما ترس از تنهایی ابدی بر قضاوت اخلاقی او غلبه می کند. آئورا بیدار می شود و جیم به دروغ به او می گوید که این نیز یک نقص فنی بوده است.

ماه ها طول می کشد تا آئورا واقعیت را درک کند. او ابتدا انکار می کند، سپس خشمگین می شود و تمام تلاش های خود را برای بازگشت به خواب زمستانی به کار می گیرد، اما سیستم ها اجازه این کار را نمی دهند. آئورا دچار فروپاشی عصبی می شود و رابطه آن ها با جیم به شدت تیره می شود. او جیم را به خاطر خودخواهی مطلقش سرزنش می کند و او را عامل نابودی زندگی اش می داند. با این حال، گذر زمان و نیاز متقابل به بقا، کم کم باعث ایجاد نوعی وابستگی و در نهایت عشق بین آن ها می شود. آن ها با هم زندگی می کنند و جیم حتی قصد خواستگاری دارد.

اما نقطه عطف داستان زمانی رخ می دهد که آرتور، ربات بارتندر، به طور ناخواسته و در حین یک مکالمه معمولی، فاش می کند که جیم کپسول آئورا را به صورت دستی باز کرده است. این افشاگری مانند بمبی در رابطه آن ها منفجر می شود. آئورا که احساس می کرد عشق آن ها واقعی است، ناگهان خود را قربانی یک توهم می بیند. او جیم را کتک می زند، از او متنفر می شود و هرگونه ارتباطی را قطع می کند.

درست در اوج این بحران عاطفی، یک نقص فنی دیگر رخ می دهد و گاس مانکوسو، افسر ارشد سفینه با بازی لارنس فیشبرن، نیز زودتر از موعد بیدار می شود. گاس که وضعیت سلامتی ضعیفی دارد، به جیم و آئورا کمک می کند تا به پل فرماندهی سفینه دسترسی پیدا کنند. آن ها متوجه می شوند که برخورد شهاب سنگ باعث آسیب جدی به سیستم خنک کننده رآکتور همجوشی سفینه شده است و اگر این مشکل رفع نشود، کل سفینه و پنج هزار مسافر دیگر در فضا نابود خواهند شد. گاس که بدنش به دلیل نقص در کپسول خواب در حال از هم پاشیدن است، قبل از مرگ، نشان شناسایی خود را به جیم می دهد تا بتواند به بخش های ممنوعه دسترسی پیدا کند.

جیم و آئورا با وجود تنش های باقی مانده، مجبور به همکاری می شوند. آن ها متوجه می شوند که دریچه تخلیه رآکتور گیر کرده است و کسی باید به صورت دستی و از خارج از سفینه، دریچه را باز نگه دارد. جیم فداکاری می کند و این ماموریت خطرناک را می پذیرد. او در فضا شناور می شود، دریچه را باز می کند، اما طناب ایمنی او پاره می شود و لباس فضایی اش آسیب می بیند. آئورا که عشق خود را به جیم در آن لحظه بحرانی درک می کند، با شجاعت او را از فضا به داخل می کشد و با استفاده از دستگاه پزشکی خودکار، او را که از نظر بالینی مرده است، احیا می کند.

در پایان فیلم، جیم متوجه می شود که دستگاه پزشکی خودکار می تواند به عنوان یک کپسول خواب برای یک نفر عمل کند. او اصرار دارد که آئورا از آن استفاده کند تا بتواند به خواب زمستانی برگردد و زندگی رویایی خود را در هومستد دو آغاز کند. اما آئورا که حالا زندگی بدون جیم را غیرقابل تحمل می داند، این پیشنهاد را رد می کند و انتخاب می کند که باقی عمر خود را در کنار جیم در همان سفینه بگذراند. فیلم هشتاد و هشت سال بعد را نشان می دهد، جایی که سفینه به مقصد نزدیک می شود و خدمه بیدار می شوند. آن ها در تالار اصلی سفینه، درختی عظیم و سرسبز را می بینند که جیم در ابتدای فیلم کاشته بود و اکنون به یک جنگل کوچک و زیبا تبدیل شده است که نمادی از زندگی و امید در میان فلز و فضای سرد است.

کارگردانی و پشت صحنه

مورتن تیلدوم، کارگردان نروژی که پیش تر با فیلم بازی تقلید توجه ها را به خود جلب کرده بود، سکان هدایت این پروژه را بر عهده داشت. جان اسپیتس نویسنده فیلمنامه، سال ها این ایده را در سر داشت و آن را به عنوان یک داستان عاشقانه در فضا توسعه داد. طراحی تولید فیلم توسط گای هندریکس دیاس انجام شده که فضاهای داخلی سفینه آوالون را با شکوه و جزئیات خیره کننده ای طراحی کرده است. موسیقی متن اثر نیز ساخته توماس نیومن است که به خوبی حس عظمت فضا و در عین حال تنهایی شخصیت ها را منتقل می کند.

تحلیل موضوعی: اخلاق، تنهایی و عشق

تحلیل موضوعی فیلم مسافران فراتر از یک داستان عاشقانه ساده در فضا است. این فیلم به عنوان یک آزمایش فکری در مورد اخلاق، رضایت و ماهیت تنهایی عمل می کند. مرکزی ترین و بحث برانگیزترین عنصر فیلم، تصمیم جیم برای بیدار کردن آئورا است. از منظر اخلاقی، این عمل یک تجاوز به حق انتخاب و خودمختاری آئورا محسوب می شود. او زندگی، شغل و آینده ای را که برای خود ترسیم کرده بود، از دست می دهد. بسیاری از منتقدان این اقدام را به عنوان یک خشونت بنیادین توصیف کرده اند که فیلم سعی می کند آن را با ژانر عاشقانه توجیه و تلطیف کند. این موضوع پرسش های عمیقی را برای مخاطب ایجاد می کند: آیا تنهایی مطلق و ترس از مرگ روانی می تواند توجیه کننده سلب آزادی و نابودی زندگی یک انسان دیگر باشد؟ فیلمنامه تلاش می کند تا در پرده سوم، با قرار دادن جیم در موقعیتی که جان خود را برای نجات سفینه و به تبع آن نجات آئورا به خطر می اندازد، نوعی رستگاری برای او بسازد. اما این رستگاری برای بسیاری از بینندگان قانع کننده نیست، زیرا آسیب اولیه جبران ناپذیر است.

علاوه بر این، فیلم استعاره ای قدرتمند از تنهایی در عصر مدرن ارائه می دهد. جیم در میان پنج هزار نفر زنده است، اما کاملاً تنها است. این وضعیت شبیه به انزوای اجتماعی در دنیای امروز است که در آن افراد در میان جمعیت های انبوه یا در شبکه های اجتماعی، همچنان احساس تنهایی عمیق می کنند. سفینه آوالون با تمام امکانات لوکس خود، در واقع یک قفس طلایی است. درختی که جیم در تالار اصلی می کارد، نمادی از تلاش انسان برای ایجاد ریشه، زندگی و معنا در محیطی مصنوعی و بی روح است. این تضاد بین فناوری پیشرفته و نیازهای اولیه عاطفی انسان، هسته اصلی پیام فیلم را تشکیل می دهد.

جلوه های بصری و فیلمبرداری

جلوه های بصری و طراحی تولید فیلم مسافران یکی از برجسته ترین دستاوردهای فنی سینمای علمی تخیلی در دهه اخیر است. گای هندریکس دیاس، طراح تولید، فضاهای داخلی سفینه آوالون را نه به صورت یک محیط صنعتی و سرد، بلکه شبیه به یک هتل لوکس و تفریحی طراحی کرده است. این انتخاب هوشمندانه، تضاد شدیدی بین زیبایی ظاهری محیط و وحشت موقعیت شخصیت ها ایجاد می کند. سکانس خرابی جاذبه مصنوعی یکی از نقاط اوج بصری فیلم است. در این سکانس، آب استخر به صورت کره های شناور در می آید و اشیای رستوران در هوا معلق می شوند. این صحنه با ترکیبی از جلوه های ویژه عملی و جلوه های کامپیوتری با دقت بالا اجرا شده است که حس بی وزنی را به شکلی باورپذیر و خیره کننده به تماشاگر منتقل می کند.

فیلمبرداری رودریگو پریتو نیز نقش کلیدی در ایجاد اتمسفر فیلم دارد. او از پالت رنگی گرم شامل طلایی، کهربایی و نارنجی برای فضاهای داخلی سفینه استفاده می کند که حس راحتی و لوکس بودن را القا می کند. در مقابل، فضای بیرون از سفینه و صحنه های پیاده روی فضایی با رنگ های سرد، آبی تیره و سیاه مطلق نمایش داده می شوند که خطر و انزوای فضا را برجسته می کند. سکانس پیاده روی فضایی جیم در اواخر فیلم، با نورپردازی دراماتیک و نمایش جزئیات آسیب دیدن لباس فضایی، تنش و خطر را به اوج می رساند و یکی از به یاد ماندنی ترین سکانس های اکشن فیلم را شکل می دهد. موسیقی متن توماس نیومن نیز با استفاده از تم های تکرار شونده و ملایم، حس گذر زمان و اندوه پنهان در پس زیبایی ظاهری را به خوبی تقویت می کند.

مقایسه با فیلم های علمی تخیلی مشابه

برای درک بهتر جایگاه فیلم مسافران در ژانر علمی تخیلی، مقایسه آن با سایر آثار شاخص این حوزه که به موضوعات مشابه پرداخته اند، بسیار روشنگر خواهد بود.

نقد منتقدان و عملکرد در گیشه

فیلم Passengers با بودجه ای حدود 110 میلیون دلار ساخته شد و توانست در گیشه جهانی حدود 303 میلیون دلار فروش داشته باشد که نشان دهنده موفقیت تجاری آن است. با این حال، نقدهای وارد شده به فیلم ترکیبی بود. در سایت راتن تومیتوز، این فیلم امتیاز 30 درصدی را از منتقدان دریافت کرد که عمدتا به دلیل ضعف فیلمنامه در توجیه اقدام شخصیت اصلی و تغییر ناگهانی ژانر از درام روانشناختی به اکشن فضایی بود. با این وجود، شیمی بین کریس پرت و جنیفر لارنس و همچنین طراحی تولید فیلم، مورد تحسین بسیاری از منتقدان قرار گرفت.

مزایا و معایب فیلم

جمع بندی نهایی: آیا تماشای این فیلم ارزش دارد؟

فیلم مسافران اثری است که با وجود نقص های فیلمنامه ای، به دلیل اجرای عالی بازیگران و جلوه های بصری خیره کننده، ارزش تماشا دارد. اگر بتوانید از قضاوت اخلاقی سختگیرانه نسبت به شخصیت اصلی عبور کنید، با یک داستان عاشقانه غیرمعمول در پس زمینه ای باشکوه از فضا روبرو خواهید شد که تا مدت ها در ذهن شما باقی می ماند. این فیلم برای کسانی که به دنبال علمی تخیلی های پر از اکشن نیستند و از تامل در مورد روابط انسانی و اخلاق لذت می برند، گزینه ای مناسب است.

پرسش های متداول